مهم ترین عناصر و مؤلفه‌های کارآمدی اسلام
ساعت ۳:٤۸ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ٦ دی ۱۳٩٠   کلمات کلیدی: مهم ترین عناصر و مؤلفه‌های کارآمدی اسلام

1. خدامحوری و وحی‌گراییدر نظام اسلامی خدا یعنی. خالق، مالک و مدبّر هستی که محور همه امور است و قوانین و مقررات از وحی الهی برگرفته می‌شود. در چنین نظامی برخلاف نظام‌های انسان‌محور:
اولاً: مردم به طور طبیعی گرد پرچم توحید منسجم، متحد و یکپارچه می‌گردند و فرمان خدا را از هر چیز دیگر برتر می‌دانند، همان طوری که خدای متعال فرمودند: «همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید و نعمت خدا را یاد کنید که... میان دلهای شما الفت انداخت»(1)
«و کلمة خداست که برتر است».(2)
ثانیاً. از آن جا که قوانین و مقررات از شرع مقدس برگرفته شده از قداست برخوردار است وعمل به آن افزون بر آن که وظیفة قانونی و حقوقی است، صبغة عبادی به خود می‌گیرد. از این رو رعایت قانون علاوه بر پاداش حقوقی و قانونی (موجود در سایر نظام‌ها)، از صواب و پاداش الهی برخوردار است ونقض قانون و مقررات نیز علاوه بر جریمه و کیفر حقوقی و قانونی، گناه و عقاب اخروی دارد. بنابراین انگیزه مردم برای انجام وظایف فردی، اجتماعی و سیاسی،... مضاعف است.(3)
ثالثاً. حرکت در چارچوب وحی یکی از عواملی است که دولت دینی را از هرگونه استبداد دور می‌کند.

2. امامت و ولایت‌مداریرهبری در اسلام بر پایة امامت و ولایت استوار است. همچنان که خدای متعال فرمودند:
«و آنان را امامانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت می‌کردند»(4)
... هم چنین فرمودند: «چون ابراهیم را پروردگارش با کلماتی بیازمود... فرمود، من تو را امام مردم قرار دادم»(5)
حضرت علی ـ علیه السّلام ـ در این باره می‌فرمایند: «الامامة نظام الامّة»(6) امامت و رهبری نظام امت است.
امام رضا ـ علیه السّلام ـ در این باره فرموده‌اند:
«انّ الامامة خلافة الله و خلافة رسوله... انّ الاِمام زمام الدّین و نظام المسلمین و صلاح الّدنیا و غرّا المؤمنین، الإمام اسّ الاسلام النّامی و فرعة السامی... الامام عالم بالسّیاسة، مستحقّ للریاسة، مفترض الطاعة، قائم بأمرالله، ناصح لعباد الله»(7)
امامت. خلافت و جانشینی خدا و پیامبرش است، امام زمامدار دین است و نظام‌بخش مسلمین، اوست که دنیای مردم را آباد می‌کند و به مؤمنان عزّت می‌بخشد. امام بنیان اساسی دین رشد دهنده و فزایندة شاخه‌هاست و ثمرات دین به وسیلة امام ظاهر می‌شود، امام آگاه به سیاست و شایستة زمامداری است، اطاعت از او واجب است، و بپادارندة امر خدا و دلسوز بندگان اوست.
نظام امامت و ولایت از سویی سبب می‌شود که عالم‌ترین، عادل‌ترین، و صالح‌ترین افراد در رأس حکومت قرار بگیرند و از این رهگذر خطر استبداد، خودکامگی،… که دیگر نظام‌ها را تهدید می‌کند، در اسلام وجود نداشته باشد، و از سوی دیگر، مردم با پذیرش چنین رهبر و ولایتی منسجم تر دل‌آسوده‌تر و امیدوارتر خواهند بود. در نظام ولایی حکومت و قدرت عین مسئولیت است و والی و حاکم جامعه اسلامی به اقتضای ویژگی‌های لازم برای رهبری، مسئول‌ترین افراد است. از دیگر مزایای نظام ولایی آن است که امام و رهبر جامعه و اسوه و الگوی مردم در همه جهات و خود، در صف مقدم انجام وظیفه است. «ایها الناس! انّی ـ و الله ما احثکم علی طاعة الا و اسبقکم الیها و لا انهاکم عن معصیة الا و اتناهی قبلکم عنها(8)». ای مردم به خدا سوگند هرگاه که شما را بر انجام وظیفه‌ای فرا خواندم، خود در عمل به آن از شما پیشی گرفتم و شما را از نافرمانی و گناهی باز نداشتم مگر آن که پیش از آن اجتناب ورزیدم. انسان اسوه تجسم عینی بینش‌ها، ارزش‌ها و روش‌هاست که از طریق آن مردم بهتر می‌توانند وظایف و ارزش‌ها را بشناسند و به آن عمل نمایند.
اندک توجهی روشن می‌سازد که نظام امامت و ولایت برترین و والاترین عنصر کارآمدی نظام اسلام است، به گونه‌ای که همة ارزش‌ها و اهداف اسلام در سایه آن محقق خواهند شد.

3. اعتقاد به معادیکی از عوامل کارآمدی اسلام، اعتقاد به معاد است. این اعتقاد می‌تواند تأثیر به سزایی بر رفتار و عملکرد انسان مؤمن داشته باشد. هنگامی که انسان دریافت که همة گفتارها و کردارهای کوچک و بزرگ او تا ابد بر سرنوشتش تأثیری می‌گذارد و روزی فرا خواهد رسید که او آنها را خواهد دید.(9)
اولاً. فقط در پی تلاش برای دنیای خود نخواهد بود، بلکه دنیا را پلی خواهد دید که از آن باید توشه برگرفت و گذشت. حضرت علی - علیه السلام- در این باره می فرمایند:
«تزوّدوا من ایام الفناء للبقاء فقد دُللتم علی الزّاد و امرتم بالظَّعنِ، و حُثِثتُم علی المسیر»(10) از روزهای فناء (دنیا) برای بقا (آخرت) توشه برگیرد، که در حقیقت شما بر توشه‌ راهنمایی گشته، و به رفتن فرمان داده شده، و بر روانه شدن برانگیخته شده‌اید.
ثانیاً: چون می‌داند که اثر تلاش و عملکرد او جاودان خواهد بود، تلاش و دقت بیشتری بکار خواهد بست، امام علی(ع) فرمودند:
«علیک بحُسن التأهب و الاستعداد، و الاستکثار من الزاد»(11) بر تو باد که بهترین و بیشترین توشه و آمادگی را داشته باشی.
ثالثاً. از گرفتار آمدن در بسیاری از دام‌ها که هواهای نفسانی و شیاطین جنّی و انسی می‌گسترانند که موجب از دست رفتن امکانات و نیروها می‌گردند، مصون خواهد ماند.

4. عقل‌گرایی«هیچ دینی مانند اسلام با عقل پیوند نزدیک نداشته است و برای او «حق» قائل نشده است. کدام دین را می‌توان پیدا کرد که عقل را یکی از منابع احکام خود معرفی کند.... عقل، در فقه اسلامی هم می‌تواند خود اکتشاف کنندة یک قانون باشد و هم می‌تواند قانونی را تقیید و تحدید کند و یا آن را تعمیم دهد و هم می‌تواند در استنباط از سایر منابع و مدارک مددکار خوبی باشد.»(12)
قرآن کریم در آیات بسیاری به منزلت عقل اشاره کرد و انسان‌ها را به عقل‌ورزی دعوت نموده است.(13) عقل در اسلام پیامبر درونی است که به وسیله آن خدا شناخته و پرستش می‌شود و سعادت جاودان نصیب انسان می‌گردد.
العقل اغنی الغِنی، و غایة الشرف فی الآخرة و الدنیا،(14) (و) صاحب جیش الرحمن.(15) (و) افضل النعم،(16) (و) رسول الحق،(17) (و) رَقِّی الی علیین،(18) (و) صلاح کل أمر.(19)
عقل بی‌نیازترین توانگری و نهایت برتری در آخرت و دنیا، (و) سردار لشکر پروردگار (و) برترین نعمتها، (و) رسول خدا، (و) بالارونده به اعلی درجات، (و) وسیله صلاح هر چیزی است.
توجه اسلام به عقل و تأکید بر عقلانیت از عناصر مهم و اساسی کارآمدی، انعطاف‌پذیری و تطبیق با شرایط و مقتضیات زمان است.

5. تأکید بر علم و تجربة مفید همراه با عملاز اسباب کارآمدی هر نظام بهره‌گیری از دانش و تجربه است و هر اندازه بهره‌گیری از دانش و تجربة مفید بیشتر باشد احتمال کارآمدی بیشتر خواهد بود. جایگاه علم و تجربه در اسلام، همانند جایگاه عقل بسیار والا است. قرآن کریم در آیات بسیاری به موضوع علم اشاره کرده است.(20)در کتاب های روایی نیز احادیث بسیاری در زمینه علم و علم‌آموزی وجود دارد، از آن جمله این حدیث بسیار مشهور از پیامبر گرامی اسلام ـ صلی الله علیه و آله ـ است که: طلب العلم فریضه علی‌کل مسلم.(21) هر چند از نظر اسلام میان دانش‌ها به لحاظ موضوع، منبع، هدف، مقدار یقینی بودن تفاوت است، اما از بیانات قرآنی و روایی روشن می‌شود که علم و تجربه مفید برای انسان و سعادت واقعی او هر چه و در هر کجا باشد مطلوب است. حدیث بسیار مشهور نبوی ـ صلی الله علیه و آله ـ که فرمودند: «اطلبوا العلم و لو کان بالصین» گواه آن است که مراد آن حضرت از علم تنها، علم دین و فقه و نظایر آن نبوده است. نکته در خور توجه و تاکید فراوان در سنت اسلامی بر مفید و کارآمد بودن علم و مقرون بودن آن با عمل است. در برخی مضامین قرآنی،(22) و نصوص روایی علم بی‌فایده و غیر کارآمد و نیز علم بی‌عمل مورد نکوهش قرار گرفته است.
«خیر العلم ما نفع، بهترین علم علمی است که سودمند باشد.(23) علم لاینفع کدواءِ لاینجح، علمی که نفعی نبخشد مانند دارویی است که اثربخش نباشد.(24)

6 . حقانیت از جمله عوامل بسیار مؤثر در کارآمدی یک نظام حقانیت و مشروعیت آن است.(25) البته در اینجا باید گفت که از میان ملاک‌های حقانیت و مشروعیت، ملاک مشروعیت و حقانیت الهی پذیرفتنی است و هیچ یک از ملاک‌های زور و غلبه، وراثت، توافق جمعی و اکثریت... نمی توانند ملاک مشروعیت واقعی باشند.(26) از آن جا که مبانی و محتوای نظام اسلام از جانب حق مطلق یعنی خداوند تبارک و تعالی است، ملاک مشروعیت آن نیز الهی است. این نوع مشروعیت افزون بر آن که به بهترین وجه حق قرمان دادن حاکم و وظیفة فرمانبرداری مردم را تبیین می‌کند، به زندگی معنا می‌بخشد و حس رضایتمندی، اطمینان، فداکاری و مسئولیت را در حاکمان و مردم بالا می‌برد و از این طریق بر کارآمدی نظام می‌افزاید.(27)

7. برابری انسانها و تقوامداری.براساس نظام ارزشی اسلام همه انسانها در اساس برابرند و هیچ کس بر دیگری امتیازی ندارند مگر به تقوا و در این باره آیاتی است که ترجمان آن از این قرار است:
«ای مردم، از پروردگارتان که شما را از «نفس واحده» آفرید.... پروا نمایید.»(28)
«در حقیقت ارجمندترین شما نزد خدا پرهیزگارترین شماست».(29)
این نگاه از سویی هرگونه تبعیض مبتنی بر قومیّت، قبیله، گروه، رنگ، نژاد، ثروت، قدرت، .... را از میان می‌برد(30) و بدین وسیله ناهنجاری‌های گوناگون و شکاف‌های اجتماعیِ معلول این امور را برطرف می‌سازد و موجب وحدت، اتحاد، و تقویت انگیزه‌ها می‌شود، و از سوی دیگر زمینة رقابت و مسابقه در کسب فضایل و پاکی‌ها را فراهم می‌سازد. و چون تقوا فقط به امور فردی مربوط نیست بلکه، هر ساحت، در زمینه‌های (سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، هنری و علمی...) تقوای متناسب خود را طلب می‌کند، قوی ترین و بهترین ضامن اجرایی برای اصلاح، مراقبت، و پیشرفت فردی و جمعی در اسلام وجود دارد.(31)

8. تکلیف محوریبراساس جهان‌بینی و نظام ارزشی اسلام، اذعان و ایمان به این مطلب که انسان مخلوق و بندة خداست، احساس مسئولیت و تکلیف را در آدمی برمی‌انگیزد و او را در برابر اوامر الهی مطیع می‌گرداند. از نگاه انسان مسلمان عمل به تکلیف به اقتضای حقی که خداوند بر او دارد از هر چیز مهم تر است. انگیزه انجام تکلیف، فارغ از هرگونه نگاه دیگر، سبب می‌شود که فرد مسلمان هر جا که وظیفه‌ای باشد حضور یابد و به آن عمل کند، هر چند در این راه دچار مرارت و سختی‌ و زیان مادی گردد. با چنین نگاهی است که انسان در هر لحظه از زندگی خویش به وظیفه‌ای عمل می‌کند و در نتیجه زندگی به عبادت، جنگ به جهاد، و مرگ به شهادت تبدیل می‌شود. این معنا و تعالی‌بخشی به زندگی و مرگ از عوامل بسیار مهم کارآمدی نظام اسلام است.
تاریخ اسلام آکنده از نمونه‌های ناب و بزرگ از عمل بر اساس تکلیف است.

9. شورا، مشارکت و همیاریامروزه مشارکت و همیاری در زمینه‌های گوناگون اجتماعی از ملاک‌های توسعه، پیشرفت و کارآمدی نظام به حساب می‌آید. هر اندازه مردم در تصمیم‌سازی‌ها و تصمیم‌گیری‌ها و به عهده گرفتن مسئولیت‌ها سهم بیشتری داشته باشند، توسعه، پیشرفت و کارآمدی بیشتر خواهد بود.(32)
خداوند متعال در قرآن کریم هم پیامبر را به مشاوره در امور با مسلمانان توصیه فرموده است.(33) هم به مسلمانان امر فرموده تا کارهای خود را بر اساس مشورت سامان دهند(34) و در کارهای خیر یکدیگر را یاری کنند.(35) سیره عملی پیامبر اکرم ـ صلی الله علیه و آله ـ و ائمه طاهرین ـ علیه السّلام ـ نیز گواه آن است که آن بزرگواران از نظر کارشناسان در موضوعات و مسائل متنوع بهره می‌گرفتند.

10. مسئولیت و نظارت همگانیبر اساس جهان‌بینی اسلام، انسان موجودی آزاد و مختار است. و این آزادی و اختیار آن گاه که با آگاهی و قدرت همراه گردد، مسئولیت را به بار می‌آورد. از نظر اسلام انسان در برابر خدا و خود و ‌انسانهای دیگر و طبیعت مسئول است. این مسئولیت از سویی سبب می‌شود که انسان در قبال سرنوشت، کمال و سعادت خویش احساس وظیفه کند، و از سویی دیگر چون به تعامل و تأثیر و تأثر خود با اجتماع واقف است خود را نسبت به اجتماع مسئول بداند. در حدیثی از پیامبر اکرم ـ صلی الله علیه و آله ـ آمده است که: ألا کُلّکم راع و کلّکم مسئول عن رعیته،(36) شما همه ناظر و راهبر و نسبت به یکدیگر مسئول هستید. امر به معروف و نهی از منکر که از اهم فروعات دین اسلام است بیانگر همین مسئولیت و نظارت همگانی و اهرم کنترل در سطوح و قلمروهای گوناگون سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی،... است.(37) به این ترتیب در اسلام تقوا به مثابه ابزار کنترل و نظارت درونی، و امر به معروف و نهی از منکر به عنوان ابزار کنترل و نظارت بیرونی عمل می‌کنند و از این طریق راه را بر کجروی‌ها و نقایص می‌بندند و برکارآمدی نظام می‌افزایند.
از جمله دیگر عناصر کار‌‌آمد ساز نظام می‌توان به احترام به کرامت و شرافت انسان، احترام به تعهدات، نفی ظلم و استبداد و عدالت‌گستری اشاره کرد.
در برخی روایات(38) از اعمال نظارت همگانی بر مسئولان نظام با عنوان نصیحة المسلمین یاد شده است. هر چند نصح به معنای خیرخواهی و دلسوزی است اما این دلسوزی و خیرخواهی با نظارت همراه است.
خلاصه آن‌چه در این قسمت بیان شد عبارت است از:
1 . جهان‌بینی اسلام برترین جهان‌بینی است.
2 . نظام ارزشی اسلام با توجه به ویژگی‌های آن، برترین نظام ارزشی است.
3 . اهداف نظام اسلام، بر اساس جهان‌بینی و نظام ارزشی آن، والاترین، جامع‌ترین و مناسب‌ترین اهداف است.
4 . در نظام اسلام عناصر و مؤلفه‌های گوناگونی وجود دارد که سبب کارآمدی عملی آن می‌شود.
در پایان این قسمت یادآوری چند نکته شایسته است.
الف) تجربه و شواهد غیر قابل انکار تاریخی گواه کارآمدی نظام اسلام است. این اسلام بود که در سالیان نخست از اعراب بی‌فرهنگ، جاهل و متفرق که پیوسته درگیر جنگ‌های قومی و قبیله‌ای بودند(39) انسان‌هایی والا، فرهیخته و جامعه‌ای یکپارچه و متمدن ساخت و در طی چند سال خورشید حکومت اسلامی توانست بر نیمی از کره خاک تابان شود.(40) و اینک نیز پس از گذشت قریب پانزده قرن همچنان دل و اندیشه انسان‌های بی‌شماری را مجذوب خود می‌سازد. آری، این کارآمدی و توان اسلام است که، به گفتة صاحب‌نظران خارجی و حتی مخالف اسلام، بزرگترین پدیدة قرن بیستم یعنی، انقلاب باشکوه مردم ایران را برپا نمود و هدایت و حفظ می‌کند.
ب) محتوای متعالی و ناب اسلام می‌تواند در برخی قالب‌های سازگار و مناسب به شکل یک نظام و حکومت در آورده شود. اما باید میان اصل توانایی و کارآمدی نظام اسلام به لحاظ جهان‌بینی، نظام ارزشی، اهداف، عناصر و مؤلفه‌های کارآمدساز آن با کارآمدی شکل خاص از حکومت یا حاکمان اسلامی تمایز نهاد.
اگر شیوه استفاده از بهترین و پیشرفته‌ترین وسیلة الکترونیکی، که برای رسیدن به اهدافی خاص به خوبی طراحی و ساخته شده است، صحیح نباشد، یا بکار گیرندگان آن صلاحیت و شایستگی لازم را نداشته باشند، یا موانع متعدد و جدی (نظیر قطع برق) در کار باشد و اهداف مورد نظر از آن وسیله به دست نیاید آیا می‌توان این وسیله را برای دست‌یابی به آن اهداف ناکار‌آمد دانست؟
ج) دست‌یابی به هر هدفی، امکانات و هزینة متناسب خود را طلب می‌کند. هرچه هدف والاتر و بزرگ‌تر باشد هزینه رسیدن به آن بیشتر خواهد بود. (این رابطه یک‌طرفه است یعنی. این‌گونه نیست که هر چه امکانات و هزینه بیشتر باشد، محصول نیز لزوماً بهتر و والاتر است. چه بسا در اثر نادانی یا هوا و هوس یا ... انسان به خطا امکانات و هزینة بسیاری را صرف به دست آوردن هدفی حقیر یا حتی پلید نماید). از سوی دیگر هرچه اهداف والاتر و بزرگتر باشند، موانع آن نیز بزرگتر و سخت‌تر خواهد بود. از این رو، نظام اسلامی که والاترین و بزرگ‌ترین اهداف را مدنظر دارد، نیازمند بهترین و بیشترین امکانات است و به طور طبیعی بزرگترین و سخت‌ترین موانع را روبروی خود دارد.

 


پاورقی:

1. آل عمران: 103.
2. توبه: 40.
3. صنیعی منفرد، محمدعلی، تثبیت و کارآمدی نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران، ص 105.
4. انبیاء:73.
5. بقره:124.
6. گفتار امیرالمؤمنین علی ـ علیه السّلام ـ غررالحکم، ترجمه سید حسین شیخ الاسلامی، ج1، ص 108.
7. تحف العقول، ص 323-324.
8. نهج‌البلاغه، فیض الاسلام، خطبه 174.
9. زلزال:6-8.
10. گفتار امیر المؤمنین علی ـ علیه السّلام ـ .غرر الحکم، ترجمه سید حسین شیخ‌الاسلامی، ص 615.
11. همان.
12. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج 3، ص 190.
13. بقره:164، 170،171 و مائده:58،103 و انفال:22 و طور 14.
14. گفتار امیرالمؤمنین علی ـ علیه السّلام ـ ترجمه غررالحکم، سیدحسین شیخ‌الاسلامی، ج 2، ص 950.
15. همان، 951.
16. همان، ص 953.
17. همان، ص 954.
18. همان، ص956.
19. همان، ص958.
20. آل عمران:18 و مجادله:11 و زمر:9 و رعد:43 و قصص:80 و عنکبوت:43،49.
21. کلینی. محمد بن یعقوب، اصول الکافی، ج 1، ص 35.
22. بقره:102.
23. شیخ الاسلامی، سید حسین، پیشین، ص 1004.
24. همان، ص 1006.
25. لاریجانی، محمدجواد، حکومت، مباحثی در مشروعیت و کارآمدی، ص 37.
26. مصباح یزدی، محمد تقی، حکومت و مشروعیت، کتاب نقد سال دوم، 1377، ص43.
27. صنیعی منفرد، محمد علی، تثبیت و کارآمدی نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران، ص 105.
28. نساء:1.
29. حجرات:13.
30. ر.ک: نهج‌البلاغه، خطبه‌های 152، 192 و 198.
31. مصباح یزدی، محمدتقی، اخلاق در قرآن ج 1، و نیز برای آگاهی بیشتر ر.ک و رجایی، سید محمدکاظم و همکاران، معجم موضوعی آیات اقتصادی قرآن، ص116-112.
32. G.Almond and J.(oleman. The Politics of Developing Areas, Princeton university Press). 1962, P 34.
33. آل عمران:159.
34. شوری:38.
35. مائده:2.
36. مجموعه ورام، ص 6.
37. آل عمران:110 و توبه:71 و نحل 125.
38. اصول کافی، ج 1، ص 332.
39. ر.ک: زرین‌کوب، عبدالحسین، بامداد اسلام، تهران، انتشارات امیرکبیر، 1369، ص 20-7.
40. همچنین ر.ک: فیاض، علی‌اکبر، تاریخ اسلام، انتشارات دانشگاه تهران، 1369، ص 48-4.