راه به دست آوردن خشوع و حضورقلب درنماز
ساعت ۱:٥۳ ‎ب.ظ روز دوشنبه ٥ دی ۱۳٩٠   کلمات کلیدی: راه به دست آوردن خشوع و حضورقلب درنماز ،اندیشه در اهمیت و آثار نماز؛

براى حضور ذهن‏ و کمال دقت در نماز وجلوگیرى از حواس پرتى چه باید کرد؟

خداوند در آیه 2 سوره مؤمنون مى‏فرماید: [مؤمنان‏] کسانى [هستند] که در نمازشان خاشع‏اند.

بنابراین، خشوع در نماز علامت ایمان است نه نماز خواندن. براى تحصیل خشوع و حضور قلب در نماز، امور ذیل توصیه شده است:

1. اندیشه در اهمیت و آثار نماز؛

اگر گوهر گران‏بها و یا یک انگشتر، به ارزش چندین هزار تومان را گم کنیم تا مدتى آشفته خاطر مى‏شویم و شب‏ها خوابمان نمى‏برد؛ این در حالى است که دو رکعت نمازى را که به همه دنیا و لذت‏هاى آن مى‏ارزد، از دست مى‏دهیم و ناراحت نمى‏شویم.! پس در مرحله اول باید در اهمیت و آثار ارزش‏مند نماز بیندیشیم تا پى‏ببریم با این نمازهاى فاقد حال و توجه و حضور قلب، خود را از چه فواید و برکاتى محروم ساخته‏ایم.! قرآن کریم، کسالت در نماز و بى‏میلى به این فریضه الهى را از اوصاف منافقان برشمرده، درباره آنان مى‏فرماید: ... و چون به نماز مى‏ایستند با حال بى‏میلى نماز مى‏گزارند و براى مردم ریا مى‏کنند و جز اندکى یاد خدا نمى‏کنند. « نساء، آیه 142»

2. کنترل افکار خود قبل از شروع نماز؛ براى تحصیل این امر به مسایل ذیل توجه باید کرد:

الف) تمرکز حواس و پرهیز از امورى که ذهن را به خود مشغول مى‏دارد و باعث پراکندگى و مشوش شدن آن مى‏گردد.

ب) انتخاب محل و مکان مناسب براى نماز و سایر عبادت‏ها؛ به همین جهت، نماز خواندن در برابر اشیایى که ذهن را به خود مشغول مى‏دارد، مانند: درهاى باز، محل عبور و مرور مردم، مقابل آیینه و عکس و ... مکروه‏است و هر قدر آن محل، از زرق و برق و تشریفات خالى باشد، براى حضور قلب سودمندتر است.

ج) انجام دادن مستحبات نماز و آداب مخصوص آن.

د) مراقبت و تمرین و استمرار امور یادشده. «1»

بنابراین هنگام نماز باید توجه خود را به خدا معطوف سازد، براى چند دقیقه در محل نماز، خود را از غیر خدا فارغ کند، دل را از افکار و خیال‏هاى واهى خالى سازد و با متمرکزساختن حواس خود و فراموش کردن گرایش‏هاى دنیایى، براى داشتن حضور قلب تلاش کند؛ البته با تفکر و پشیمانى در اثر از دست دادن منافع معنوى نماز و جبران زیان و خسارت‏هاى گذشته، این مهم بهتر حاصل مى‏شود.

3. اندیشه در عظمت خداوند؛

وقتى انسان در برابر هم نوع خود قرار مى‏گیرد، مواظب رفتار و حواس‏ خویش است. وقتى باور کردیم که در حضور خدا هستیم و خداوند از روى لطف به ما اجازه داده در حضور او بایستیم و با او سخن گوییم و به درد دل و مناجات با او بپردازیم، آیا جا دارد از او غافل شویم؟ به همین جهت طبق روایتى خداوند مى‏فرماید: کسى که نماز مى‏خواند، ولى دل به نماز نمى‏سپرد، آیا نمى‏ترسد که او را به صورت الاغ مسخ کنم؟ یعنى، غفلت و بى‏توجهى در نماز آن قدر زشت است که مبتلاى به آن مستحق این است که به‏صورت حیوانى مسخ شود.

4. تفکر در معانى کلمات نماز؛

هنگام نماز سعى کنیم، معانى جمله‏هایى را که بر زبان جارى مى‏کنیم، تصور کنیم و در آنها بیندیشیم و با تأمل نماز بخوانیم؛ به طورى که اگر قبلًا در یک دقیقه، یک رکعت مى‏خواندیم، اینک یک رکعت را در دو دقیقه بخوانیم و این براى کسى که مى‏خواهد به حضور خدا برود وقت زیادى نیست.

5. امام سجاد علیه السلام مى‏فرماید: وقتى نماز مى‏خوانى فرض کن [در آستانه مرگ هستى و] آخرین نمازت را مى‏خوانى. اگر انسان بداند، از عمرش تنها به اندازه خواندن چند رکعت نماز باقى مانده است، حواسش را جمع مى‏کند و تلاش مى‏کند نمازش را بهتر و شایسته‏تر به‏جا آورد و از کاستى‏هایش توبه کند. حال که ما نمى‏دانیم عمرمان تا کى باقى است، فرض کنیم این آخرین نمازى است که به‏جا مى‏آوریم. چنین تصورى باعث‏ مى‏شود در برابر شیطان مقاومت کنیم و او را از خود برانیم و از لحظه‏ها و دقایقى که در نماز سپرى مى‏کنیم، بهره شایان ببریم.

6. سعى کنیم دعاهایى را که براى قبل از شروع نماز و نیز بعد از نماز وارد شده، بخوانیم. کسى که به مجرد گفتن: السّلام علیکم و رحمة اللّه و برکاته از جاى برمى‏خیزد و به دنبال کارش مى‏رود، گویا تا حال نزد خدا زندانى بود و انتظار مى‏کشید هرچه زودتر درِ زندان و قفس گشوده شود تا خود را نجات دهد؛ پس لازم است بعد از نماز، انسان دست به دعا بلند کرده، براى خود و دیگران دعا کند.

7. توجه به وضو، دعاى آن و نیز به اذان و اقامه که در حقیقت تبیین و مرور گذرا بر فلسفه و چرایى نماز است.

الف) چه کنیم که نماز به خودى خود یکى از واجبات زندگى ما به شمار آید، نه این که تلقین کنیم که نماز بخوانیم؟ ب) چگونه با نماز خواندن مى‏توان از گناه جلوگیرى کرد؟

الف) گرایش به زیبایى یکى از گرایش‏ها و تمایلاتى است که در انسان‏ها وجود دارد. نماز یکى از زیباترین پدیده‏هاى هستى است که اهل معرفت با شناخت زیبایى آن و اهمیت دادن به آداب ظاهرى و باطنى‏

نماز، با تمام وجود، زیبایى و لذت آن را یافته‏اند؛ به گونه‏اى که نماز روشنى چشمشان بوده و سبب معراج‏شان به سوى محبوب است. «2»

بنابراین در مرحله اولْ شناخت اهمیت و جایگاه نماز و آگاهى از نیاز به آن و آگاهى از زیبایى‏هایش، اهمیت فوق العاده‏اى در کشش و اشتیاق دایمى به نماز دارد. پس از آن توجه به آثار و برکات نماز، پى‏آمدهاى زیان‏بار سستى در نماز که پیش از این به آنها پرداختیم «3» و پیدا کردن راه لذت بردن از خواندن نماز، تا اندازه بسیارى انسان را به هم صحبتى با خدا سوق مى‏دهد. در ذیل به برخى از آنها به طور اجمال اشاره مى‏کنیم:

1. تغییر در انگیزه عبادت؛ انگیزه‏هاى گرایش به عبادت سه چیز است:

ترس، امید و محبت: «وَ فِى الْأَخِرَةِ عَذَابٌ شَدِیدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مّنَ اللَّهِ وَ رِضْوَ نٌ» « حدید، آیه 4»؛ و در آخرت، عذاب شدید است یا مغفرت و رضاى الهى. توده مردم از ترس جهنم یا به شوق بهشت، خداوند متعال را عبادت مى‏کنند، لیکن انسان‏هایى که معرفت کامل به ذات اقدس الهى دارند، بر پایه محبت و عشق، خدا را مى‏پرستند، زیرا خداى متعال را جمیل على الاطلاق مى‏دانند و دل هایشان مجذوب او مى‏شود.

2. محافظت بر نماز: «حفِظُوا عَلَى الصَّلَوَ تِ وَالصَّلَوةِ الْوُسْطَى‏ وَقُومُوا لِلَّهِ قنِتِینَ» « بقره، آیه 238»؛ در انجام همه نمازها و [به خصوص‏] نماز وسطى (نماز ظهر) کوشا باشید و از روى خضوع و اطاعت، براى خدا بپاخیزید. حفظنماز به چند عامل بستگى دارد: الف) انسان کوشش کند که نماز را در وقت فضیلتش بخواند.

ب) صحیح به جاى آوردن نماز که مقدمات و مقارنات و سایر امور آن درست و مطابق دستور شرع باشد و نماز را تباه نسازد که در قرآن کریم عقوبت شدیدى براى تضییع نماز بیان شده است (مریم، آیه 59).

3. حضور قلب در نماز با اندیشه در عظمت خداوند، کنترل افکار خود قبل از شروع نماز، تأمل در معناى جملاتى که مى‏خوانیم و ...

ب) دربحث بازدارندگى نماز، به راه‏هاى جلوگیرى نماز از گناه اشاره شد.

نمونه‏هایى از الگوهاى رفتارى امام‏على علیه السلام‏

آیا این که گفته شده: «در حالت نماز تیرى را از پاى امیرالمؤمنین على علیه السلام بیرون آوردند و حضرت متوجه آن نشدند»، صحیح است؟ آیا این مطلب با هبه کردن ایشان در حال رکوع نماز (مائده، 55) منافات ندارد، چرا که اوّلى بر اوج توجه ایشان به خداوند متعال دلالت مى‏کند و دوّمى بر

__________________________________________________

  (1). ر. ک: همان، تفسیر نمونه، ج 14 ص 204

(2). ر. ک: امام خمینى، آداب نماز، ص 2

 (3). ر. ک: همین فصل شماره‏هاى 5 و 6 و 7

 

(((((جهت آگاهى بیشتر ر. ک: محمد تقى مصباح یزدى، راهیان کوى دوست؛ محمد بدیعى، حضور قلب در نماز ...؛ شهید دستغیب، صلاة الخاشعین‏ )))))

                        پرسمان قرآنى نماز، ص:100 -  103